Homo Faber in Venetië, waar materiaal door mensenhanden tot leven komt
Op Homo Faber in Venetië krijgt papier diepte, lijkt zijde te bewegen en verandert glas voortdurend door zijn reflecties. Sommige kunstwerken krijgen door hun belichting bijna een extra leven.
Daarmee wordt meteen duidelijk waarom deze vierde editie “An Island of Light” heet.
Tekst: Marijn Bogaert
Foto’s: Mazda
Op het eiland San Giorgio Maggiore brengt de Fondazione Giorgio Cini meer dan 700 handgemaakte objecten samen van ruim 500 ambachtslieden uit meer dan 70 landen. De Britse kunstenares en ontwerpster Es Devlin kreeg de artistieke leiding en gebruikt water, spiegels, beweging en vooral licht als onderdeel van de tentoonstelling.
Een verlichte halve cirkel met objecten weerspiegelt in een donkere waterpartij en wordt een perfecte ronde vorm. Elders hangen witte papieren vogels boven je hoofd en lijkt het licht dwars door hun vleugels te gaan.
Licht dient hier niet alleen om een kunstwerk zichtbaar te maken. Het wordt zelf een materiaal waarmee de tentoonstelling voortdurend verandert.
De mens achter het voorwerp
Homo Faber draait minstens evenveel om de mensen die iets maken als om het afgewerkte voorwerp.
Naast kunstwerken zie je technieken, gereedschappen en werkmethodes. Ambachtslui werken ter plaatse en bezoekers kunnen zelf deelnemen aan workshops. Daardoor wordt snel duidelijk hoeveel kennis, oefening en tijd achter één object kunnen zitten.
Kuniko Maeda combineert traditionele Japanse technieken met hedendaagse technologie en bouwt lichte, driedimensionale vormen uit papier en andere materialen. Harumi Sugiura en Lise Camoin tonen hoe geplooid textiel en natuurlijke kleurstoffen een heel eigen structuur kunnen krijgen. In de kinetische sculptuur Zephyr brengt Julianna Probst glas, metaal, zijde en lak samen in een werk dat telkens anders reageert op het licht.
Heel verschillende werken, met telkens dezelfde factor: menselijke handen.
Een lijn begint waar iemand beslist dat ze moet beginnen. Een materiaal krijgt zijn vorm doordat iemand blijft kijken, voelen en bijsturen. Technologie kan daarbij helpen. Het uiteindelijke oordeel blijft bij de maker.
Dat maakt Homo Faber ook relevant in een tijd waarin beelden, teksten en ontwerpen steeds sneller digitaal kunnen worden gemaakt. Hier zie je opnieuw hoeveel waarde er kan zitten in tijd, aandacht en beheersing.
Een penseel en een gebroken kommetje
Tijdens een kintsugiworkshop met de Italiaanse ambachtsvrouwen Anita Cerrato en Chiara Lorenzetti kregen we zelf een penseel in handen.
Kintsugi is de Japanse techniek waarbij gebroken keramiek wordt hersteld en de breuklijnen zichtbaar blijven. Het volledige proces bestaat uit verschillende stappen en kan maanden duren. Wij werkten met kommetjes die vooraf al waren gebroken, hersteld en voorbereid.
Met een fijn penseel brachten we een dunne laag roodbruine urushi-lak aan op de breuklijnen. Daarna kwam het goudpoeder.
Eenvoudig, tot je zelf dat fijne penseeltje vasthoudt.
De lijn is smal en je hand moet traag bewegen. Na enkele minuten bestaat de wereld vooral uit het kommetje, het penseel en de barst die je probeert te volgen.
“Je gedachten gaan mee in je penseel.”Chiara Lorenzetti
Die zin bleef hangen. De concentratie gaat volledig naar wat je handen doen.
Wanneer het goud op de breuklijnen komt, wordt precies datgene wat ooit beschadigd was het opvallendste deel van het voorwerp. De geschiedenis wordt niet weggewerkt. Ze krijgt letterlijk een nieuwe lijn.
Mazda op de achtergrond
Mazda nodigde ons uit naar Venetië omdat het merk samenwerkt met de Michelangelo Foundation, de organisatie achter Homo Faber. Die aanwezigheid bleef tijdens de tentoonstelling opvallend discreet.
Geen auto’s tussen de kunstwerken en nauwelijks nadrukkelijke branding. In de workshopruimte stond onder meer een kleimodel dat toont hoe autovormen ook vandaag nog met de hand worden verfijnd. Daarnaast waren er werken van kunstenaars en ontwerpers die via verschillende samenwerkingen met Mazda verbonden zijn.
Die bescheiden aanwezigheid werkte. Mazda hoefde hier niet voortdurend uit te leggen waarom het er was. De link met vakmanschap werd vanzelf duidelijk.
De avond voor ons bezoek werd die verbinding concreter tijdens een liveperformance van de Zwitsers-Japanse kunstenaar Taró Nordberg. Met grote penseelbewegingen werkte hij eerst op doek en daarna op de motorkap van een Mazda6e. Vioolmuziek begeleidde de bewegingen van zijn penseel.
Nordberg combineert sumi-e, de Japanse inktschilderkunst, met kalligrafie. Zijn werk oogt spontaan, al steunt het op jarenlange techniek. Volgens hem moet een kunstenaar een sterke basis beheersen en tegelijk ruimte laten voor iets wat vooraf nog niet vastligt.
Dat zie je op veel plaatsen in Homo Faber terug: technieken worden doorgegeven en krijgen onderweg een nieuwe vorm.
Katarina Loksa, Head of Brand bij Mazda Motor Europe, vertelde me dat die samenwerking met kunstenaars ook voor Mazda zelf waardevol is. Zij kijken anders naar materialen en naar de wereld rondom hen en brengen daardoor ideeën binnen die in een klassieke bedrijfsomgeving minder vanzelfsprekend ontstaan.
Zelfs de merknaam krijgt in deze omgeving een extra laag. Mazda verwijst zowel naar oprichter Jujiro Matsuda als naar Ahura Mazda, de godheid die wordt verbonden met wijsheid, harmonie en licht
Toen in 1931 de eerste Mazda-Go verscheen, koppelde het bedrijf die naam al aan de gedachte om nieuw licht te brengen in de wereld van compacte voertuigen.
In Venetië kreeg dat woord licht opnieuw betekenis.
Het viel door papier, speelde over glas, veranderde kleuren en maakte details zichtbaar die anders misschien verloren zouden gaan.
Aan het einde van de dag lag het kommetje voor me, al was het werk nog lang niet klaar. Ik heb het mee naar huis gekregen en moet het nog een maand vochtig houden zodat de urushi verder kan uitharden en het goud zich definitief vastzet.
Dat zegt misschien meer over kintsugi dan wat we tijdens die workshop zelf konden ervaren. Een gebroken kommetje herstellen gebeurt stap voor stap, met lange uithardingstijden ertussen.
Net daarin zit voor mij de kern van Homo Faber. Een barst herstel je hier niet in enkele minuten. Het vraagt tijd, kennis en handen die precies weten wat ze doen.
En uiteindelijk wordt wat ooit gebroken was niet verstopt, maar zichtbaar gemaakt.
